UDHËZUES: Çfarë është blockchain?

Ideja themelore: një libër llogarish i përbashkët

Imagjinoni një fletore ku regjistrohet çdo pagesë e bërë në një grup njerëzish. Në sistemin tradicional, atë fletore e mban një bankë: ajo vendos çfarë regjistrohet dhe ju besoni se e bën siç duhet. Në një blockchain, fletorja është kopjuar në mijëra kompjuterë të shpërndarë nëpër botë, dhe të gjithë kanë saktësisht të njëjtin version.

Kur dikush dërgon një transaksion, ai shpërndahet në rrjet. Kompjuterët kontrollojnë që paguesi të ketë saldo të mjaftueshme dhe që nënshkrimi dixhital të jetë i vlefshëm. Nëse gjithçka përputhet, transaksioni grupohet me të tjera në një «bllok».

Çdo bllok lidhet me atë të mëparshmin me anë të një gjurme kriptografike të quajtur hash. Kjo gjurmë varet nga përmbajtja e bllokut: nëse dikush do të ndryshonte qoftë edhe një presje të vetme në një transaksion të vjetër, hashi do të ndryshonte dhe të gjithë blloqet pasuese nuk do të përputheshin më. Kjo është arsyeja pse quhet zinxhir: blloqet janë të qepura njëri me tjetrin.

Pse është e vështirë për t'u manipuluar

Për të ndryshuar historinë, nuk mjafton të ndryshosh një kopje të bllokut; do të duhej të ribëheshin të gjithë blloqet pasuese dhe të bindeshin shumica e rrjetit për të pranuar atë version të rremë. Në rrjete të mëdha si Bitcoin, kjo do të kërkonte një fuqi llogaritëse kolosale dhe një kosto energjie astronomike, shumë më të lartë se përfitimi i sulmit.

Kësaj i shtohet transparenca: kushdo mund të shkarkojë zinxhirin e plotë dhe ta verifikojë. Nuk është e nevojshme të besosh një autoritet, mjafton të kontrollosh matematikën. Është një ndryshim modeli: kalohet nga «beso ndërmjetësit» në «verifiko vetë».

Ana negative është se blockchain është i ngadaltë dhe i shtrenjtë krahasuar me një bazë të dhënash private. Prandaj jo çdo aplikacion ka nevojë për blockchain: ka kuptim vetëm kur disa palë që nuk i besojnë njëra-tjetrës duhet të ndajnë një regjistër të përbashkët.

Si bien dakord mijëra kompjuterë

Mekanizmi që përdorin pjesëmarrësit për t'u dakordësuar se cili është versioni i vlefshëm quhet konsensus. Bitcoin përdor provën e punës (proof of work): minatorët konkurrojnë duke zgjidhur një problem matematikor dhe kush e zgjidh, propozon bllokun tjetër dhe merr një shpërblim.

Rrjete të tjera, si Ethereum, përdorin provën e aksioneve (proof of stake): vërtetuesit bllokojnë monedhat e tyre si garanci dhe humbasin një pjesë të tyre nëse përpiqen të mashtrojnë. Konsumon shumë më pak energji, megjithëse tenton të përqendrojë fuqinë tek ata që kanë më shumë kapital.

Në të dy rastet objektivi është i njëjtë: ta bësh mashtrimin më të shtrenjtë sesa sjelljen e ndershme.

Përdorime përtej kriptomonedhave

E njëjta teknologji shërben për të regjistruar gjëra që nuk janë para. Përdoret për të gjurmuar zinxhirët e furnizimit (për të ditur nga cila fermë vjen një kafe), për të certifikuar titujt akademikë, për të tokenizuar obligacione dhe fonde, ose për të krijuar kontrata inteligjente: programe që ekzekutohen vetë kur plotësohen kushtet, pa nevojën e një ndërmjetësi që t'i zbatojë ato.

Është mirë të jesh realist: shumë projekte që shpallen si blockchain do të funksiononin njësoj me një bazë të dhënash normale. Pyetja e dobishme është gjithmonë e njëjta: a ka disa palë të pavarura që kanë nevojë për një regjistër të përbashkët pa i besuar njëra-tjetrës? Nëse përgjigjja është jo, ndoshta blockchain është i tepërt.

Kufijtë, mitet dhe si të vlerësohet një projekt blockchain

Pasi të kuptohet ideja bazë, hapi tjetër është të mësoni të dalloni atë që një blockchain bën mirë nga ajo që thjesht i atribuohet në marketing. Teknologjia zgjidh një problem shumë specifik: të lejojë disa palë që nuk i besojnë njëra-tjetrës të ndajnë të njëjtin regjistër pa u mbështetur tek një ndërmjetës. Gjithçka tjetër - shpejtësia, kostoja, privatësia, lehtësia e përdorimit - zakonisht është më e keqe se në një bazë të dhënash tradicionale. Një blockchain publik përsërit të njëjtën punë në mijëra nyje, dhe kjo redundancë është pikërisht ajo që e bën atë rezistente, por gjithashtu të ngadaltë dhe të shtrenjtë në krahasim me një server qendror.

Prej këtu lindin tre kufizimet që duhen qartësuar. E para është shkallëzueshmëria: rrjeti Bitcoin përpunon disa transaksione në sekondë, shumë larg një rrjeti kartash. Prandaj ekzistojnë shtresat e sipërme, si Lightning Network, të cilat grupojnë shumë pagesa jashtë zinxhirit dhe likuidojnë vetëm rezultatin përfundimtar në të. E dyta është privatësia: ndryshe nga ajo që mendojnë shumë njerëz, një blockchain publik nuk është anonim, por pseudonim. Çdo lëvizje regjistrohet përgjithmonë dhe, nëse një adresë lidhet me identitetin tuaj në një shkëmbim, e gjithë historia e saj ekspozohet. E treta është paaftësia për t'u kthyer: nuk ka shërbim klienti që mund të anulojë një transferim të dërguar në adresën e gabuar.

Ka edhe mite që duhen shpërndarë. Fakti që diçka është në një blockchain nuk do të thotë se është e vërtetë: zinxhiri garanton që një e dhënë nuk është modifikuar që nga regjistrimi, por jo që ishte e saktë kur u shkrua. Nëse dikush certifikon se një diamant është autentik dhe gënjen, gënjeshtra do të regjistrohet në mënyrë të pandryshueshme. Gjithashtu nuk është e vërtetë që çdo blockchain është i decentralizuar: shumë rrjete korporative kontrollohen nga një grusht pjesëmarrësish të njohur, gjë që në praktikë i kthen ato në baza të dhënash të ndara me hapa shtesë.

Për të vlerësuar një projekt pa njohuri teknike, bëni vetes katër pyetje. Kush i vërteton transaksionet dhe sa pjesëmarrës të pavarur ka? Çfarë ndodh nëse ekipi themelues zhduket nesër; a vazhdon të funksionojë rrjeti? A është kodi i hapur dhe i auditueshëm nga palët e treta? Dhe çfarë problemi real zgjidh ai që nuk do të zgjidhej po aq mirë me një bazë të dhënash konvencionale? Nëse një projekt nuk mund t'u përgjigjet qartë këtyre katër pyetjeve, kujdesi rekomandon që të qëndroni larg. Aplikimi i këtij filtri bazë shmang shumicën e projekteve boshe dhe ndihmon të përqendroheni në rrjetet me histori, komunitet dhe një përdorim të dëshmueshëm.